Fundacja rodzinna co to?

W tym artykule:

• Fundacja rodzinna — co to?
• Dla kogo jest fundacja rodzinna?
• Jak założyć fundację rodzinną?
• Statut fundacji rodzinnej — co powinno się w nim znaleźć?
• Koszty założenia fundacji rodzinnej
• Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?
• Fundacja rodzinna – osobowość prawna
• Sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej
• Fundacja rodzinna a zachowek
• Fundacja rodzinna a spółka z o.o. – różnice
• Zalety i wady fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna — co to?

Co to jest fundacja rodzinna? Jest to instytucja prawna, wprowadzona do polskiego porządku prawnego w styczniu 2023 roku w ramach ustawy o fundacji rodzinnej. Jest to podmiot prawa, który pozwala na zarządzanie określonym majątkiem w sposób zapewniający jego ochronę i efektywne wykorzystanie według potrzeb fundatora, jego rodziny i osób bliskich. Fundacja rodzinna umożliwia nie tylko skuteczne przekazywanie majątku na rzecz najbliższych, ale także jego pomnażanie oraz realizację określonych celów, takich jak edukacja czy ochrona zdrowia.

Fundacja rodzinna funkcjonuje na podstawie ustawy o fundacji rodzinnej, a jej działalność regulowana jest statutem. Zarówno ustawa, jak i statut określają organizację wewnętrzną fundacji oraz zasady zarządzania i dysponowania jej majątkiem. Choć instytucja fundacji rodzinnej działa w Polsce od niedawna, a jej popularność nie jest jeszcze tak wysoka, jak w innych krajach europejskich, to bez wątpienia można stwierdzić, że otworzyła ona zupełnie nowe możliwości dla rodzinnych przedsiębiorstw i osób pragnących zabezpieczyć przyszłość finansową swoich bliskich.

Dla kogo jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna to rozwiązanie kierowane przede wszystkim dla osób, które posiadają określony majątek i chcą zapewnić jego bezpieczeństwo oraz odpowiednią alokację. Instytucja ta jest szczególnie atrakcyjna dla właścicieli firm rodzinnych, którzy pragną uchronić swoje przedsiębiorstwo przed skomplikowanym procesem dziedziczenia po ich śmierci.

Nieprzypadkowo też w samej nazwie pojawia się przymiotnik „rodzinna” – fundacja rodzinna została wdrożona z myślą o osobach, które chcą zabezpieczyć przyszłość finansową swoich małżonków, dzieci, wnuków, dalszych krewnych czy nawet przyjaciół. Analogicznie, fundacja rodzinna może być wykorzystana przy planowaniu przyszłości przez całe rodziny, w szczególności rodziny wielopokoleniowe i wielodzietne, dla których istotne jest precyzyjne określenie zasad dziedziczenia oraz zapewnienie wsparcia dla poszczególnych jej członków.

Instytucja wprowadzona do porządku prawnego ustawą z dnia 26 stycznia 2023 roku może też stanowić interesującą alternatywę dla osób pragnących wspierać określone cele społeczne, takie jak działalność charytatywna czy naukowa.

Dla kogo jest więc fundacja rodzinna? Odpowiadając krótko: dla każdej osoby czy rodziny, która chciałaby skutecznie zaplanować sukcesję przedsiębiorstwa, efektywnie zarządzać posiadanym majątkiem, zminimalizować ryzyko konfliktów między spadkobiercami czy zapewnić długofalowe wsparcie określonych inicjatyw lub osób.

Jak założyć fundację rodzinną?

Proces założenia fundacji rodzinnej wymaga podjęcia szeregu kroków o charakterze koncepcyjnym i technicznym. W pierwszej kolejności fundator (fundatorzy), a zatem założyciel fundacji rodzinnej, powinien rozważyć, jaki majątek zostanie wniesiony do fundacji, jakie będą jej cele oraz jaki będzie krąg jej beneficjentów.

Po przeprowadzeniu wstępnej analizy należy przystąpić do działań założycielskich, takich jak sporządzenie statutu czy złożenia wniosku o rejestrację fundacji rodzinnej. Proces założenia fundacji rodzinnej można podzielić na następujące etapy:

1. Przygotowanie koncepcji – w toku fazy planowania przyszły fundator analizuje i określa cele fundacji rodzinnej, krąg beneficjentów oraz majątek, który zostanie wniesiony do fundacji,
2. Sporządzenie aktu założycielskiego i statutu fundacji rodzinnej – w akcie założycielskim fundator powołuje fundację rodzinną do życia (alternatywnym rozwiązaniem jest ustanowienie fundacji rodzinnej w testamencie). Równolegle do aktu założycielskiego podpisywany jest statut, który stanowi dokument określający ramy i zasady funkcjonowania podmiotu.
3. Sporządzenie spisu majątku – spis majątku stanowi listę środków pieniężnych i innych aktywów wnoszonych do fundacji rodzinnej,
4. Powołanie organów – w toku zawiązywania fundacji rodzinnej, fundator powołuje członków organów fundacji. Organami fundacji rodzinnej są: zarząd, zgromadzenie beneficjentów oraz rada nadzorcza (organ fakultatywny),
5. Wniesienie majątku – w toku zawiązywania fundacji rodzinnej fundator zobowiązany jest do wniesienia do fundacji majątku określonego w statucie i w spisie majątku. Należy mieć na uwadze, że w wyniku zawiązania fundacji rodzinnej i wniesienia do niej ustalonego majątku, majątek ten przestaje być własnością fundatora,
6. Rejestracja fundacji w odpowiednim rejestrze – ostatnim krokiem założenia fundacji rodzinnej jest złożenie wniosku o wpis fundacji rodzinnej do rejestru fundacji rodzinnych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Wniosek składany jest w formie papierowej.

Statut fundacji rodzinnej — co powinno się w nim znaleźć?

Statut fundacji rodzinnej to kluczowy dokument regulujący jej działalność. Statut ustalany jest zgodnie z wolą fundatora. Należy jednak pamiętać, że dokument ten musi być zgodny z przepisami ustawy o fundacji rodzinnej. Statut powinien zawierać w szczególności:

1. Nazwę – nazwa fundacji rodzinnej może być w zasadzie dowolna, przy czym każdorazowo zawierać będzie dodatkowe oznaczenie „fundacja rodzinna”,
2. Siedzibę – siedziba fundacji rodzinnej określana jest na poziomie miejscowości (na terenie Rzeczpospolitej Polskiej) i nie należy utożsamiać jej z konkretnym adresem,
3. Cele – cele fundacji rodzinnej powinny być zgodne z prawem i z zasadami współżycia społecznego. Określanie celów powinno być dokonane przy uwzględnieniu nadrzędnego, ustawowego przeznaczenia fundacji rodzinnej, a mianowicie gromadzenia majątku, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów,
4. Spis beneficjentów – beneficjentami fundacji rodzinnej są osoby, które będą lub mogą potencjalnie czerpać korzyści z funkcjonowania fundacji. Beneficjenci mogą zostać wskazani konkretnie (według imienia i nazwiska) albo w sposób abstrakcyjny (np. jako przyszli zstępni fundatora). Co istotne, sam fundator również może być beneficjentem utworzonej przez siebie fundacji rodzinnej i czerpać z niej korzyści. Beneficjentami mogą być ponadto osoby niespokrewnione z fundatorem, osoby prawne czy organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznej i o wolontariacie,
5. Świadczenia na rzecz beneficjentów – jako że fundacja rodzinna służyć ma beneficjentom, jednym z najważniejszych elementów statutu jest określenie realizowanych przez fundację świadczeń. Forma, wysokość i sposób realizowania świadczeń można określić w zasadzie w sposób dowolny, a decyduje o tym fundator. Świadczeniami mogą być więc świadczenia pieniężne (okresowe, stałe, równe, procentowe, minimalne, maksymalne, z zastrzeżeniem terminu, warunku), czy świadczenia rzeczowe (np. udostępnienie nieruchomości),
6. Wartość funduszu założycielskiego – minimalna wartość funduszu założycielskiego wynosi 100.000 złotych. Wniesienie wkładów na pokrycie funduszu założycielskiego powinno nastąpić przed wpisaniem do rejestru fundacji rodzinnych,
7. Zasady zmiany statutu – zmiana statutu dozwolona jest w granicach określonych ustawą oraz statutem. Zapisy te są szczególnie istotne w kontekście planowania „wielopokoleniowej” fundacji rodzinnej. W takim przypadku fundator musi znaleźć odpowiedni balans pomiędzy postanowieniami statutu, które realizować będą obecnie założone przez niego cele, a zapisami, które pozwolą funkcjonować fundacji w przyszłości, po śmierci fundatora,
8. Postanowienia dotyczące rozwiązania fundacji – fundacja rodzinna zostanie rozwiązana po upływie czasu, na który ją zawiązano (fundacja może zostać utworzona na czas określony lub nieokreślony), a także w przypadkach określonych w ustawie lub statucie, jak np. trwała utrata możliwości realizacji celów fundacji. Z tego względu niezwykle istotne jest, aby statut jasno określał w jaki sposób podzielony zostanie majątek fundacji rodzinnej na wypadek jej rozwiązania.

Dobrze przygotowany statut jest gwarancją sprawnego funkcjonowania fundacji i minimalizuje ryzyko konfliktów między beneficjentami. Statut powinien uwzględniać intencje fundatora, a przy jego konstruowaniu konieczne jest dogłębne przeanalizowanie oraz uwzględnienie przyszłych potencjalnych zdarzeń i scenariuszy.

Koszty założenia fundacji rodzinnej

Niezbędne koszty założenia fundacji rodzinnej obejmują:

• Koszty przygotowania dokumentacji założycielskiej w tym opracowania statutu i innych wymaganych dokumentów. Akt założycielski oraz statut sporządzane są obligatoryjnie w formie aktu notarialnego. Wysokość taksy notarialnej uzależniona jest w dużej mierze od wysokości funduszu założycielskiego, a zatem od wartości majątku wnoszonego do fundacji,
• Opłata rejestracyjna związana z wpisem do rejestru fundacji rodzinnych w wysokości 500 złotych.

Łączny koszt może sięgać kilkudziesięciu tysięcy złotych, w zależności od skali działań i wartości wnoszonego majątku. W przypadku wnoszenia do fundacji przedsiębiorstwa czy nieruchomości, dodatkowe opłaty mogą wynikać z konieczności przeprowadzenia stosownej, specjalistycznej wyceny wskazanych składników majątkowych. Nie należy też zapominać o „kosztach” fundatora związanych z wniesieniem do fundacji rodzinnej majątku określonego statutem.

Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, ale jej charakter musi być zgodny z celami fundacji. Zakres działalności gospodarczej, którą może podjąć fundacja rodzinna został wskazany w art. 5 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej. Przykładami dozwolonej działalności gospodarczej są:

1. zbywanie mienia, o ile mienie to nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia,
2. najem, dzierżawa lub udostępnianie mienia do korzystania na innej podstawie
3. przystępowanie do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze,
4. nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze,
5. udzielanie pożyczek określonym podmiotom.

Fundacja rodzinna – osobowość prawna

Fundacja rodzinna posiada osobowość prawną, co oznacza, że jest odrębnym podmiotem prawnym od fundatora czy beneficjentów. Może zatem nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, posiadać i zarządzać majątkiem oraz prowadzić działalność. Fundacja rodzinna reprezentowana jest przez zarząd.

Do momentu wpisu fundacji rodzinnej w rejestrze fundacji rodzinnych fundacja działa jako podmiot „w organizacji”, a zatem jako jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną. Po uzyskaniu wpisu do rejestru fundacja rodzinna nabywa pełną osobowość prawną.

Sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna podlega ustawie z dnia 29 września 1994 roku o rachunkowości jako „inna osoba prawna”, a zatem jest zobowiązana do prowadzenia księgowości i sporządzania rocznych sprawozdań finansowych.

Fundacja rodzinna może korzystać z uproszczeń przewidzianych ustawą o rachunkowości, w tym w szczególności uproszczeń dla jednostek mikro lub małych. Jeżeli fundacja spełnia ustawowe warunki, podlegać będzie również badaniu przez biegłego rewidenta. Co istotne, sprawozdania finansowe fundacji rodzinnych nie muszą być sporządzane w formacie .xml.

Sprawozdania składane są do Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim oraz do Szefa Krajowej Administracji Skarbowej.

Fundacja rodzinna a zachowek

Jednym z kluczowych pytań dotyczących fundacji rodzinnych jest ich relacja wobec instytucji zachowku.

W polskim porządku prawnym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (art. 991 Kodeksu cywilnego „zachowek”).

W kontekście wdrożenia do systemu fundacji rodzinnych ustawodawca wprowadził do regulacji o zachowku dodatkowy przepis, a mianowicie art. 994(1) Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:

§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą.

§ 2. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej otrzymanego przez osoby niebędące spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku.

§ 3. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeśli ich przekazanie nastąpiło w czasie, kiedy spadkodawca nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy przekazanie nastąpiło na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

§ 4. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazanych przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.

W kontekście fundacji rodzinnej istotne więc będą określone momenty czasowe, takie jak upływ 10-letniego terminu, a także moment posiadania zstępnych czy zawarcia małżeństwa przez spadkodawcę.

Fundacja rodzinna a spółka z o.o. – różnice

Choć fundacja rodzinna i spółka z ograniczoną odpowiedzialnością mogą służyć zarządzaniu majątkiem, różnią się pod wieloma względami:

1. Cel działalności – fundacja skupia się na ochronie majątku i wsparciu rodziny oraz określonych osób, podczas gdy spółka, co do zasady, prowadzi działalność gospodarczą nastawioną na zysk,
2. Przedmiot działalności – fundacja rodzinna może prowadzić działalność tylko w określonym ustawą zakresie, podczas gdy spółka, co do zasady, może prowadzić działalność w zakresie dowolnie przyjętym,
3. Struktura organizacyjna – fundacja tworzona jest przez fundatora lub fundatorów, a jej funkcjonowanie nakierowane jest na zaspokajanie potrzeb beneficjentów. Beneficjenci mogą mieć jednak ograniczony wpływ na działalność fundacji. W spółce z o. o. kluczową rolę odgrywają wspólnicy (właściciele) spółki. W obu przypadkach sprawy podmiotu i reprezentację sprawuje zarząd,
4. Udziały – w fundacji rodzinnej nie występują udziały, a beneficjenci powiązani są z fundacją na zasadzie stosunku osobistego. Roli beneficjenta fundacji nie można zbyć na rzecz innej osoby. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wspólnicy dysponują określonymi udziałami, które co do zasady, mogą być zbywane na rzecz osób trzecich bez ograniczeń,
5. Regulacje prawne – każda z form ma odmienny reżim prawny i podatkowy, wpisana jest w innym rejestrze, prowadzonym przez różne sądy,

Wybór między fundacją rodzinną a spółką z ograniczoną odpowiedzialnością zależy od indywidualnych potrzeb i celów. Tak jak spółka z o.o. stanowi sprawdzone i skuteczne narzędzie do prowadzenia działalności gospodarczej, tak fundacja będzie lepszą alternatywą do zarządzania posiadanym już majątkiem.

Zalety i wady fundacji rodzinnej

Zalety:

1. Ochrona majątku przed rozwodnieniem,
2. Proste planowanie sukcesji,
3. Przejrzyste zasady dziedziczenia,
4. Zacieśnianie więzi i utrwalanie wartości rodzinnych,
5. Możliwość realizacji długofalowych celów,
6. Zachęcające opodatkowanie fundacji rodzinnej,
7. Możliwość samodzielnego ustalenia zasad wypłacania świadczeń na rzecz beneficjentów,

Wady:

1. Koszty założenia i prowadzenia,
2. Ograniczone możliwości w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej,
3. Utrata przez fundatora własności wniesionego majątku.
4. Nowość regulacji, a co za tym idzie, brak utrwalonej praktyki interpretacyjnej w organach administracji, doktrynie i orzecznictwie.

Fundacja rodzinna to narzędzie o ogromnym potencjale, które przy odpowiednim zaplanowaniu może stać się kluczowym elementem zarządzania majątkiem rodzinnym. Fundacje rodzinne już od wielu lat wykorzystywane są w innych krajach europejskich i nie bez przyczyny — stanowią bowiem doskonałe rozwiązanie dla osób, które zastanawiają się, w jaki sposób efektywnie zarządzać posiadanym majątkiem, przy jednoczesnym uwzględnieniu bieżących i przyszłych interesów rodziny oraz bliskich. Dodatkową zachętę stanowi atrakcyjne opodatkowanie fundacji rodzinnej, przewidziane przez ustawodawcę w kontekście fundacji rodzinnych.

Jeśli chcą Państwo lepiej zrozumieć, co to jest fundacja rodzina i jak wygląda opodatkowanie, nasza firma consultingowa świadczy profesjonalne doradztwo biznesowe. Nasze usługi consultingowe są dopasowane do osób fizycznych i firm o różnych potrzebach.